ต้นสาคูอาหารสัตว์ราคาถูกของภาคใต้

       

ต้นสาคูกับการใช้เลี้ยงสัตว์

                    สาคู เป็นพืชท้องถิ่นในแถบเอเซียตะวันออกเฉียงใต้ มีมากในประเทศไทย มาเลเซีย นิวกินี อินโดนีเซีย และหมู่เกาะต่างๆ ในเอเซียตะวันออกเฉียงใต้ (FAO,1983) สำหรับประเทศไทยในเขตพื้นที่ทางภาคใต้หลายจังหวัด เช่น จังหวัดยะลา  ปัตตานี นราธิวาส สงขลา สตูล ฯลฯ บริเวณสภาพที่ลุ่มริมฝั่งแม่น้ำลำคลอง หรือในพื้นที่ที่ลุ่มริมฝั่งแม่น้ำลำคลอง หรือในพื้น ที่ที่มีการระบายน้ำไม่ดี พืชเศรษฐกิจไม่สามารถขึ้นได้ จะมีพืชชนิดหนึ่งเรียกว่า ต้นสาคู ขึ้นเรียงรายอยู่ทั่วไปตามธรรมชาติ และสามารถเจริญเติบโตได้ดีในพื้นที่ประมาณ 3 ล้านไร่ ต้นสาคูเป็นพืชใบเลี้ยงเดี่ยว อยู่ในตระกูลปาล์ม ที่พบขึ้นในบ้านเรา มีอยู่ 2 ชนิด คือ ชนิดไม่มีหนาม (Metroxylon sugu Roltb.)  และชนิดมีหนาม (Metroxylon rumphii Mart.) (ไพรัตน์, 2524) ต้นสาคูขยายพันธุ์โดยการแตกหน่อ เมื่อต้นเก่าตายจะมีหน่องอกออกมาแทนอยู่เรื่อยๆ โดยไม่จำเป็นต้องปลูกทด แทน ใบของต้นสาคูที่ร่วงหล่นลงมาบนพื้นดิน จะคลุมพื้นดินอย่างหนาแน่นจนวัชพืชขึ้นไม่ได้ ถือเป็นการกำจัดวัชพืชไปด้วยวิธีหนึ่ง ใบของต้นสาคู สามารถนำไปมุงหลังคาแทนใบจาก ลำต้นสามารถนำมาสร้างบ้าน ทำเชื้อเพลิง และนำมาผลิตเป็น แป้งได้ โดยเฉพาะส่วนกลาง (ไส้) ของลำต้นจะให้แป้งมากที่สุด แป้งที่ผลิตจากต้นสาคูจะมีสีเหลือง และจะมีสิ่งสกปรกอยู่มาก ระยะของต้นสาคูที่เหมาะสมจะตัดมาทำแป้ง จะมีอายุประมาณ 9-10 ปี โดยเฉพาะที่ช่วงความสูง 7.5-9 เมตร จากพื้นดินจะ มีแป้งมากที่สุด ระยะนี้ต้นสาคูจะตั้งท้อง และเริ่มสร้างดอก พอหลังจากระยะนี้แล้ว ลำต้นของสาคูจะมีลักษณะกลวง และตาย ในที่สุด ต้นสาคูต้นหนึ่งจะสามารถผลิตแป้งได้ประมาณ 100-500 กก. การนำไปทำแป้ง ต้องทำหลังจากโค่นต้นสาคูภายใน 1 สัปดาห์ ถ้าทิ้งไว้นานต้นสาคูจะเน่า (สมศักดิ์,2530) เกษตรกรทางภาคใต้ของประเทศไทย ตั้งแต่จังหวัดชุมพร ลงไป จะผลิตแป้งจากต้นสาคูกันมาก ด้วยกรรมวิธีแบบง่าย ๆ ดังนี้

 ตารางที่ 1 แสดงส่วนประกอบทางเคมี ของแป้งสาคูเปรียบเทียบกับแป้งข้าว และมันสำปะหลัง (ต่อ 100 กรัม)

ส่วนประกอบ

สาคู

แป้ง

ข้าว

มันสำปะหลัง

ความชื้น, กรัม

14

12

12

9

โปรตีน, กรัม

0.7

8.9

7.0

1.1

ไขมัน, กรัม

0.2

1.3

0.5

0.5

คาร์โบไฮเดรท, กรัม

84.7

77.3

80

88.2

พลังงาน, cal

353

365

364

363

วิตามินบี1, มก.

0.01

0.12

0.12

0.4

แคลเซียม, มก.

11

16

5

28

ฟอสฟอรัส, มก.

13

106

140

287

เหล็ก, มก.

1.5

1.2

0.8

4.4

แหล่งที่มา : Directorate for Nutrient, Department of Health (1972)

ตารางที่ 2 ส่วนประกอบทางเคมี ของสาคูแห้ง เปรียบเทียบกับมันเส้น (คิดเป็นเปอร์เซ็นต์ วัตถุแห้ง)

วัตถุดิบ

วัตถุแห้ง

โปรตีน

ไขมัน

กาก

เถ้า

NFE

Ca

P

สาคูแห้ง1

91.68

0.37

1.05

1.77

1.66

87.55

0.04

0.31

สาคูแห้ง2

92.21

1.07

0.68

3.72

4.13

82.61

0.33

0.03

สาคูแห้ง3

89.86

1.23

1.80

13.32

8.80

64.63

0.84

0.02

มันเส้น4

89.66

2.14

0.62

2.05

2.69

82.16

0.09

0.07

1 สมศักดิ์และสุธน (2531)

2 อนันต์และคณะ (2528)

3 จินดาและคณะ (2531)

4 กองอาหารสัตว์ (2529)

การใช้ต้นสาคูเป็นอาหารสัตว์

                    ในบ้านเรามีการศึกษา การนำต้นสาคูมาใช้เป็นอาหารสัตว์น้อยมาก การใช้ยังเป็นแบบพื้นบ้าน มีเกษตรกรบางรายนำต้นสาคูมาตัดเป็นท่อนๆ ปอกเปลือก และผ่ากลางลำต้น แล้วนำมาวางให้สุกร เป็ด ไก่ ได้แทะ และจิกกินเป็นอาหารบ้าง บางรายนำมาขูด หรือบดเป็นชิ้นเล็กๆ และต้มให้สุก แล้วนำมาผสมกับวัตถุดิบอาหารสัตว์ชนิดอื่น ใช้เลี้ยงสัตว์บ้าง แต่ยังไม่นิยมมากนัก อาจเป็นเพราะปัญหาในด้านกรรมวิธีการทำ และข้อมูลทางวิชาการ ในการนำต้นสาคูไปเลี้ยงสัตว์ เนื่องจากปัญหาการขาดแคลนแหล่งอาหารฐาน หรือคาร์โบไฮเดรท ในเขตจังหวัดทางภาคใต้ ซึ่งไม่ใช่แหล่งผลิตอาหารเหล่านี้ ได้มีนักวิชาการหลายท่านสนใจ และได้ทำการวิจัยการนำต้นสาคูมาใช้เลี้ยงสัตว์ โดยใช้ทดแทนคาร์โบไฮเดรทจากแหล่งอื่น ซึ่งลักษณะการนำมาใช้อาจทำได้ 2 ทาง คือ ใช้ในลักษณะอาหารเปียก โดยใช้ต้นสาคูบดให้ละเอียด แล้วผสมกับหัวอาหารสัตว์ และนำมาเลี้ยงสัตว์ในลักษณะเปียก การทำต้องเตรียมอาหารเป็นมื้อ เนื่องจากต้นสาคูบดเปียกจะบูดง่าย การใช้ในลักษณะแห้ง โดยการนำต้นสาคูมาบด และผึ่งแดดให้แห้ง แล้วจึงนำไปผสมกับอาหารสัตว์เลี้ยงเป็ดไก่ เป็นต้น

                    จินดา และคณะ(2531) ทดลองใช้สาคูแห้ง เป็นแหล่งคาร์โบไฮเดรทในอาหาร 2 สูตร สูตร 1 มีต้นสาคู 50% ผสมกับมูลไก่ รำละเอียด และแร่ธาตุรวม 50% สูตร 2 มีสาคูแห้ง 70% ผสมกับหัวอาหารเป็ด 30% อาหารมีโปรตีน 12% ใช้เป็นอาหารเสริมสำหรับแกะ ที่เลี้ยงด้วยหญ้าขน ให้กินอย่างเต็มที่ หญ้าขนเป็นหญ้าที่ขึ้นในดินพรุ มีโปรตีน 1.39% ระยะเวลาเลี้ยง 2 เดือน ปรากฎว่า แกะกินหญ้าขน และอาหารเสริมตามสูตร 1 และสูตร 2 จะมีน้ำหนักเพิ่มเฉลี่ยวันละ 5.33 และ42.67 กรัม ตามลำดับ เปรียบเทียบกับแกะไม่ให้อาหารเสริม จะมีน้ำหนักสดวันละ 8.40 กรัม แกะกินอาหารได้ (คิดเป็นวัตถุแห้ง) ในปริมาณที่ไม่แตกต่างกัน โดยแกะที่กินหญ้าขนไม่เสริมอาหาร และกินหญ้าขนโดยเสริมอาหารข้นสูตร 1 และ2 จะกินอาหารได้เฉลี่ยวันละ 884.88,883.72 และ1,024.67 กรัม ตามลำดับ หรือคิดเป็นเปอร์เซ็นต์ของน้ำหนักตัวเฉลี่ยเท่ากับ  2.74, 2.71 และ 3.07 เปอร์เซ็นต์ ตามลำดับ

                    อนันต์ และคณะ(2528) ทดลองใช้ต้นสาคู ในสูตรอาหารสำหรับเลี้ยงเป็ดอายุ 2-3 เดือนระดับ 40% ในอาหาร ปรากฎว่า ไม่มีความแตกต่างกับอาหารเปรียบเทียบในส่วนของอัตราการเจริญเติบโต ประสิทธิภาพการเปลี่ยนอาหาร และต้นทุนการผลิต แต่การใช้ต้นสาคูในสูตรอาหารเป็ด จะมีผลทำให้ต้นทุนค่าอาหารถูก เท่าอาหารเปรียบเทียบ

                    สมศักดิ์ และสุธน(2531) รายงานว่า สาคูบดแห้ง สามารถใช้แทนที่ปลายข้าวในอาหารเป็ดเนื้อได้ ในระดับ 10-20% โดยเป็ดเนื้อจะใช้ประโยชน์จากสาคูในช่วงหลัง ได้ดีกว่าในช่วงแรก (แสดงรายละเอียดในตารางที่ 4) เมื่อคิดต้นทุนค่าอาหารต่อการผลิตเป็ดเนื้อ 1 กก. ปรากฎว่า เมื่อเป็ดเนื้อมีอายุ 6-7 สัปดาห์ พวกที่ใช้สาคู 10% ในอาหาร มีต้นทุนค่าอาหารไม่แตกต่าง จากพวกเปรียบเทียบ แต่เมื่อใช้สาคู 20% ทำให้ต้นทุนสูงขึ้น และเมื่อ 8 สัปดาห์ พบว่า ต้นทุนค่าอาหารของเป็ดเนื้อทุกพวกไม่แตกต่างกันอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ ซึ่งอาจสรุปได้ว่า การผสมผสานสาคูในสูตรอาหารระดับ 10-40% ไม่มีผลในการลดต้นทุนค่าอาหารในการผลิตเป็ดเนื้อ

ตารางที่ 3 แสดงส่วนประกอบของสูตรอาหาร ส่วนประกอบทางเคมี และผลการใช้สาคูระดับ 30% ในสูตรอาหารเลี้ยงเป็ด

ข้อมูล

อาหารทดลอง

สูตร 1

สูตร 2

สูตร 3

สูตร 4

ส่วนประกอบสูตรอาหาร (กก.)

       

หัวอาหารเป็ด

16

24

23

16

ข้าวโพดบด

48

18

19

24

รำละเอียด

36

28

8

10

ต้นสาคูแห้ง

-

30

30

30

กากเนื้อในเมล็ดปาล์ม

-

-

20

-

กากยางพารา

-

-

-

20

รวม

100

100

100

100

ราคาอาหารผสม, บาท

5.84

5.74

5.50

4.70

ส่วนประกอบทางเคมีโดยการวิเคราะห์ (เปอร์เซ็นต์)

       

วัตถุแห้ง

90.15

10.51

90.27

90.48

โปรตีน

13.66

14.29

15.06

14.23

แคลเซียม

1.69

1.73

2.02

1.70

ฟอสฟอรัส

0.71

0.71

0.77

0.73

ผลการทดลอง

       

ปริมาณอาหารที่กิน, กรัม/วัน อายุ 4 - 19 สัปดาห์

123.08

131.20

143.46

138.24

อัตราการเจริญเติบโต, กรัม/วัน อายุ 4 - 19 สัปดาห์

18.74

17.32

17.39

16.97

ประสิทธิภาพการใช้อาหาร อายุ 4 - 19 สัปดาห์

6.58ก

7.57ข

8.27ข

7.94ข

ก. ข. แสดงความแตกต่างกันทางสถิติ (P < 0.05)

แหล่งที่มา : เสาวคนธ์ และคณะ(2533)

ตารางที่ 4 แสดงน้ำหนักตัวเมื่อ 8 สัปดาห์ ปริมาณอาหารที่กิน อัตราแลกเนื้อ และอัตราการตายช่วงอายุ 0-8 สัปดาห์

 อาหาร

น้ำหนักตัวเมื่อ 3 สัปดาห์

(กรัม)

ปริมาณอาหารที่กิน

ช่วง 0-8 สัปดาห์ (กรัม)

อัตราการแลกเนื้อ

ช่วง 0-8 สัปดาห์

อัตราการตาย

ช่วง 0-8 สัปดาห์ (%)

อัตราการแลกเนื้อเมื่อ

8 สัปดาห์

เปรียบเทียบ

2,636.80ก

9,301.44ขค

3,598ก

0.00ก

24.63ก

สาคู 10 เปอร์เซ็นต์

2,604.11ก

9,478.93กข

3,711ก

0.00ก

24.62ก

สาคู 20 เปอร์เซ็นต์

2,456.84กข

9,713.21ก

4,033ก

1.59ก

25.87ก

สาคู 30 เปอร์เซ็นต์

2,366.52ข

9,518.33กข

4,107ก

3.17ก

25.46ก

สาคู 40 เปอร์เซ็นต์

2,349.60ข

9,097.85ค

3,953ก

3.03ก

24.30ก

อักษรที่ต่างกัน แสดงความแตกต่างกันทางสถิติ (P < 0.05) แหล่งที่มา : สมศักดิ์ และสุธน(2531)

สรุป

                    ต้นสาคู เมื่อนำมาปอกเปลือก และบด สามารถใช้เป็นแหล่งของคาร์โบไฮเดรท หรืออาหารฐานในสูตรอาหารเลี้ยงสัตว์กระเพาะเดี่ยว และสัตว์เคี้ยวเอื้องได้ ทั้งในลักษณะเปียกและแห้ง เช่นเดียวกับมันเส้น ข้าวโพด ปลายข้าว ฯลฯ ซึ่งการใช้ในลักษณะสาคูแห้ง จะสะดวก และสามารถเก็บได้นาน แต่มีปัญหาที่สาคูมีโปรตีน และไขมันต่ำ การใช้เป็นอาหารสัตว์ ควรใช้ร่วมกับแหล่งโปรตีนที่มีราคาถูก และหาได้ง่ายในท้องถิ่น เช่น ใบกระถิน กากเมล็ดยางพารา กากเนื้อในเมล็ดปาล์ม และยูเรีย สำหรับในสัตว์เคี้ยวเอื้อง ซึ่งเป็นแนวทางหนึ่ง ในการแก้ปัญหาการขาดแคลนวัตถุดิบอาหารสัตว์ ประเภทอาหารฐานที่ให้พลังงานแก่ร่างกายสัตว์ โดยเฉพาะทางภาคใต้ ซึ่งไม่ใช่แหล่งผลิตอาหารประเภทนี้

 เอกสารอ้างอิง

กองอาหารสัตว์. 2529. ผลการวิเคราะห์อาหารสัตว์. เอกสารทางวิชาการเลขที่ 13-0116-29. กรมปศุสัตว์

จินดา สนิทวงศ์ฯ จีระวัชร์ เข็มสวัสดิ์ บัญชา สัจจาพันธุ์. 2531. การใช้ต้นสาคูเป็นอาหารเลี้ยงแกะ. รายงานผลงานวิจัย กองอาหารสัตว์ กรมปศุสัตว์.

ไพรัตน์ โสภณโณคร. 2530. การศึกษาการสกัด และฟอกสีแป้งจากต้นสาคู. วารสารสงขลานครินทร์ 9(3) : 393-396.

สมศักดิ์ เหล่าเจริญสุข. 2530. การใช้ลำต้นสาคูเลี้ยงสัตว์. วารสาร วิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี 2(1) : 35-40.

สมศักดิ์ เหล่าเจริญสุข และสุธน วงษ์วีรี. 2531. การใช้ลำต้นสาคูเป็นอาหารสำหรับเป็ดเนื้อ. ว. วิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี 3(3) : 129-44.

เสาวคนธ์ โรจนสถิตย์ นพวรรณ ไชยานุกูลกิตติ อนันต์ ภู่สิทธิกุล ประยูร ครองยุติ พิสุทธิ์ สุขเกษม

โภคพูล เดชพรหม สมจิตร อินทรมณี. 2533. การใช้สาคูกากเนื้อในเมล็ดปาล์ม และกากเมล็ดยางพารา เป็นอาหารหลักเป็ดเทศ รายงานผลการวิจัยประจำปีกองอาหารสัตว์ กรมปศุสัตว์.

อนันต์ ภู่สิทธิกุล จิราพรรณ พินศิริกุล วัชรินทร์ วากะมะ อัจฉรารัตน์ ทิพย์ศรี. 2528. การศึกษาเบื้องต้นเกี่ยวกับการใช้สาคู และใบกระถินป่น เสริมเป็นอาหารสำหรับเลี้ยงเป็ด (ระยะเป็ดเนื้อ) เพื่อพัฒนาการเลี้ยง เป็ดโครงการหมู่บ้านปศุสัตว์เกษตรมูโนะ. รายงานผลงานวิจัยสาขาผลิตปศุสัตว์ (อาหารสัตว์) กรมปศุสัตว์ กระทรวงเกษตรและสหกรณ์

F.A.O. 1983. The Sago Palm. F.A.O. Plant Production and Protection Paper 47 Food andAgricultural Organization of the United Nation.

กองอาหารสัตว์ E - mail address : nutrition1@dld.go.th