2. มันสำปะหลัง เกษตรกรจำนวนมากปลูกมันสำปะหลังเพื่อการจำหน่าย โดยขุดหัวมันสำปะหลังจำหน่ายเป็นประจำทุกปี โดยไม่รู้ว่า ส่วนต่างๆของต้นมันสำปะหลังนั้น สามารถนำมาใช้เป็นอาหารเลี้ยงสัตว์ได้เป็นอย่างดี ส่วนต่างๆของมันสำปะหลังที่นำมาใช้เลี้ยงสัตว์ได้ คือ หัวมันสำปะหลังหั่นตากแห้งหรือมันเส้น ใช้ผสมเป็นอาหารข้นเลี้ยงไก่ เป็ด สุกร โคเนื้อ โคนม หรือ ใช้เสริมอาหารหยาบแห้งคุณภาพต่ำ เช่น ฟางข้าว หรือหญ้าแห้ง เลี้ยงโคกระบือในฤดูแล้ง ใบมันสำปะหลัง นำมาตากแห้ง ใช้เลี้ยงโคกระบือได้ดีเท่ากับพืชตระกูลถั่วชนิดอื่นๆ เนื่องจากมีโปรตีนสูง ข้อระวังคืออย่าใช้ใบมันสำปะหลังสดซึ่งมีสารพิษอยู่จำนวนมาก
3. ข้าวโพด ส่วนต่างๆของข้าวโพด ใช้เลี้ยงโคเนื้อ โคนม กระบือ แพะ แกะ ได้คือ ต้นข้าวโพด รวมทั้งใบ เปลือกข้าวโพดหลังจากแกะฝักออก ไหมข้าวโพด แกนในข้าวโพด เมล็ดข้าวโพด เป็นต้น
17. หางนกยูง ในต่างประเทศถือว่า ต้นหางนกยูง ต้นนนทรี และพืชยืนต้นในตระกูลใกล้เคียงกันอีกหลายชนิดเป็นพืชอาหารสัตว์และเป็นพืชตระกูลถั่วชนิดหนึ่ง ใบต้นหางนกยูงมีโปรตีนสูงแต่เกษตรกรยังไม่ใช้เลี้ยงสัตว์เนื่องจากสัตว์ไม่ชอบกิน อย่างไรก็ตามถ้าฝึกไประยะหนึ่งสัตว์ก็จะเคยชิน
18. แคบ้าน แคเป็นพืชผักที่ปลูกไว้กินฝัก ยอด และดอก สำหรับใบแก่นั้นนำมาเลี้ยงโคกระบือหรือผสมอาหารเลี้ยงสุกร เป็ด ไก่ได้ ใบแคมีโปรตีนสูง อยากแนะนำเกษตรกรปลูกต้นแคตามแนวรั้วแปลงหญ้า หรือตามคันบ่อปลา ตามคันนา คนกินได้สัตว์กินได้พึ่งพากันไป
19. กระถิน กระถินเป็นพืชอาหารสัตว์ที่ดีที่สุดชนิดหนึ่ง ประโยชน์ของกระถินนั้นมีมากมาย ใบกระถินใช้เลี้ยงสัตว์ได้ทุกชนิด เช่นใช้ผสมอาหารข้นไก่เนื้อ ไก่ไข่ สุกร โคเนื้อ โคนม ใบกระถินสดใช้เลี้ยงโคเนื้อ โคนม กระบือ แพะ แกะ ได้ไม่มีข้อจำกัด ใบกระถินนำมาตากแห้งใส่กระสอบเก็บไว้เลี้ยงสัตว์ในฤดูแล้งได้
เวลาเดินทางไปต่างจังหวัด ผมชอบสังเกตพันธุ์พืชที่ขึ้นอยู่สองข้างถนนและพืชที่ขึ้นตามไร่นาเกษตรกร ผมประเมินด้วยสายตาว่า กว่า 70-80 เปอร์เซ็นต์เป็นพันธุ์พืชที่สามารถนำมาเลี้ยงสัตว์ได้ แต่ไม่ค่อยเห็นเกษตรกรนำมาเลี้ยงสัตว์เท่าใดนัก นอกจากนั้นยังเห็นการตัด การเผาทำลายพืชเหล่านั้น ปีหนึ่งๆเราก็สูญเสียทรัพยากรไปมากไม่น้อย ลือเกิน วิธีปลูกก็ง่าย คุณค่าทางอาหารสูง หวังว่าฤดูแล้งปีนี้เกษตรกรจะพิจารณานำกระถิน และพืชต่างๆอีกนับร้อยชนิดมาเลี้ยงสัตว์เพื่อ่ประคับประคองให้สัตว์ของท่านมีสภาพร่างกายปกติ ไม่ทรุดโทรมหรือเจ็บป่วย รอฤดูฝนปีหน้าจึงปลูกสร้างแปลงพืชอาหารสัตว์ใหม่ให้เพียงพอสำหรับเลี้ยงโค-กระบือตลอดทั้งปี
พืชหลายชนิดใช้เลี้ยงสัตว์ได้

ธำรงศักดิ์ พลบำรุง
กองอาหารสัตว์ กรมปศุสัตว์


          นับตั้งแต่เศรษฐกิจของประเทศเริ่มฟื้นตัวขึ้น ประกอบกับการได้พักชำระหนี้ ได้รับการผ่อนปรนภาระการใช้จ่าย รวมทั้งการได้รับส่งเสริมอาชีพและสวัสดิการต่างๆจากรัฐบาล ทำให้เกษตรกรมีรายได้และมีความมั่นใจในการประกอบอาชีพมากขึ้น สิ่งหนึ่งที่ได้เห็นเป็นรูปธรรมคือ เกษตรกรจำนวนมาก ได้มีการลงทุนเพื่อการเลี้ยงสัตว์เพิ่มขึ้น สัตว์เลี้ยงที่เกษตรกรนิยมเลี้ยงมากที่สุดคือ โคเนื้อ ซึ่งเป็นเรื่องน่ายินดีเนื่องจากจะทำให้ประชากรโคเนื้อของประเทศเพิ่มขึ้น อย่างไรก็ตาม เรื่องที่เป็นห่วงเกษตรกรมากเรื่องหนึ่งคือ การขาดแคลนอาหารสำหรับเลี้ยงโคในช่วงฤดูแล้ง เนื่องจากนับตั้งแต่เดือนตุลาคมไปจนถึงเดือนพฤษภาคมทุกปี ภาคกลาง ภาคเหนือ และภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ซึ่งเป็นแหล่งเลี้ยงโค-กระบือที่สำคัญ มักจะมีฝนตกน้อยมาก ทำให้หญ้าธรรมชาติที่เป็นแหล่งอาหารหลักของโค-กระบือ ชะงักการเจริญเติบโต ปริมาณอาหารสัตว์ในธรรมชาติมีไม่เพียงพอสำหรับสัตว์ ทำให้โค-กระบือได้กินอาหารไม่เพียงพอ อาจจะน้ำหนักลด ผอม หรือเจ็บป่วย
วิธีหนึ่งที่เกษตรกรอาจจะนำมาใช้เพื่อแก้ปัญหาขาดแคลนอาหารสำหรับเลี้ยงโค-กระบือในช่วงฤดูแล้งคือ การนำพืชชนิดต่างๆที่มีอยู่ในธรรมชาติ หรือพืชยืนต้นบางชนิดที่มีอยู่ในไร่นามาเลี้ยงสัตว์ เนื่องจากพืชหลายชนิดสามารถใช้เลี้ยงสัตว์ได้ จึงขอแนะนำพืชท้องถิ่นที่ใช้เป็นอาหารเลี้ยงสัตว์ได้ ดังต่อไปนี้

1. กล้วย ใช้เลี้ยงสัตว์ได้ทุกส่วน เช่น เหง้า กาบใบ ก้านใบ ใบ เปลือกกล้วย กล้วยดิบ กล้วยสุก

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

4. ฝ้าย กากเมล็ดฝ้าย หลังจากดึงปุยฝ้ายออก ใช้เลี้ยงโคกระบือได้ โดยผสมกากเมล็ดฝ้ายกับฟางข้าว ผสมกับหญ้าสด หญ้าแห้ง หรือผสมเป็นอาหารข้นเลี้ยงโคก็ได้

5. ถั่วลิสง ต้นถั่วลิสงเมื่อถอนขึ้นมาใหม่ๆมีใบสีเขียวติดอยู่ค่อนข้างมาก ใช้เลี้ยงโคกระบือได้ เกษตรกรที่มีต้นถั่วลิสงมากๆ ขอแนะนำให้ตากเป็นถั่วแห้งมัดฟ่อนเก็บไว้เลี้ยงสัตว์

6. ถั่วเขียว ต้นถั่วเขียว มีโปรตีนสูงและสัตว์ชอบกินเหมือนพืชตระกูลถั่วชนิดอื่นๆ

7. ถั่วเหลือง เกษตรกรปลูกถั่วเหลืองเพื่อเก็บเมล็ดจำหน่ายเท่านั้น อันที่จริงหลายประเทศถือว่าต้นถั่วเหลืองเป็นพืชอาหารสัตว์ชนิดหนึ่ง ส่วนที่เหลือจากการผลิตเมล็ดถั่วเหลืองคือ ต้นถั่วเหลืองที่มีใบติดอยู่ เรียกว่าฟางถั่วเหลือง ฝักถั่วเหลืองที่แกะเอาเมล็ดออกแล้ว เกษตรกรนำมาเลี้ยงโคกระบือได้ ทางภาคเหนือเกษตรกรใช้ต้นถั่วเหลืองเป็นอาหารหยาบเลี้ยงโคนมแทนฟาง วิธีใช้นั้นบางคนนำมาแช่น้ำให้อ่อนนุ่ม บางคนใช้กากน้ำตาลราดให้หวานและน่ากิน ผลิตภัณฑ์จากถั่วเหลืองอีกหลายชนิดมีคุณค่าทางอาหารสัตว์สูง นำมาเลี้ยงสัตว์ได้ทั้งนั้น เช่น เปลือกเมล็ดถั่วเหลือง กากเต้าหู้ เป็นต้น

8. สับปะรด ต้น ใบ ตะเกียง เปลือก และแกนในสับปะรด เป็นวัตถุดิบที่ใช้เลี้ยงโคได้เป้นอย่างดี แหล่งผลิตสับปะรดที่สำคัญของประเทศไทย คือ จังหวัดเพชรบุรี จังหวัดประจวบคีรีขันธ์ จังหวัดชุมพร ได้กลายเป็นแหล่งเลี้ยงโคนมโคเนื้อไปด้วย เนื่องจากเกษตรกรซื้อเปลือกสับปะรดจากโรงงานราคาถูกเป็นอาหารหยาบหลักเลี้ยงโคนมโคเนื้อได้มีการทดลองนำใบสับปะรด และตะเกียงสับปะรด มาหั่นเป็นชิ้นยาว 2-3 นิ้ว เลี้ยงโคเนื้อโคนมได้เช่นเดียวกันกับหญ้าสด

9. ต้นสาคู เป็นพืชพื้นเมืองตระกูลปาล์ม มีมากในภาคใต้ นำต้นสาคูต้นโตๆทั้งต้นมาปอกเปลือกแข็งๆออก เนื้อในต้นสาคูทั้งต้นเป็นแป้ง ใช้เลี้ยงไก่ เป็ด สุกร โค แพะ แกะได้

10. ข้าวฟ่าง ข้าวฟ่างหลายพันธุ์ เช่น ซอกั้มแดง มีสารพิษในใบน้อย ใช้เลี้ยงโคกระบือได้ ข้อดีของข้าวฟ่างคือเติบโตเร็ว ใช้น้ำน้อยกว่าข้าวโพด ระยะเวลาปลูก 50-60 วัน ตัดมาเลี้ยงสัตว์หรือหั่นทำหญ้าหมักได้ ข้อควรระวังในการใช้ข้าวฟ่างเลี้ยงสัตว์คือ ข้าวฟ่างหลายพันธุ์มีสารพิษที่ใบนำมาเลี้ยงสัตว์แล้วเกิดอันตราย ขอให้ปรึกษาเจ้าหน้าที่ด้านพืชสวนพืชไร่ หรือศูนย์วิจัยอาหารสัตว์ สถานีอาหารสัตว์ก่อนนำมาใช้

11. อ้อย หลายจังหวัดเกษตรกรปลูกอ้อยเป็นอาชีพหลัก หลังจาตัดอ้อยจำหน่ายแล้ว ยอดอ้อยนำมาเลี้ยงสัตว์ได้ นอกจากนั้นต้นอ่อนของอ้อย ใช้เลี้ยงโคกระบือหน้าแล้งได้ดีเช่นกัน ผลิตภัณฑ์จากอ้อยที่นิยมใช้เลี้ยงสัตว์ได้แก่ กากน้ำตาล และชานอ้อย

12. มันเทศ เป็นพืชสดที่สัตว์ชอบกินมาก เกษตรกรในชนบทหั่นเถามันเทศเป็นชิ้นเล็กๆผสมอาหารเลี้ยงสุกร ไก่ เป็ด โค กระบือ อยากจะแนะนำให้เกษตรกรปลูกมันเทศเลี้ยงสัตว์โดยเฉพาะ ในหน้าแล้งพืชอื่นๆตายหมด ยังเห็นมันเทศเขียวอยู่เสมอ น่าจะเป็นแหล่งอาหารโคกระบือที่ดีอีกแหล่งหนึ่ง

13. มะเขือเทศ หลายจังหวัดมีโรงงานผลิตน้ำมะเขือเทศ เมื่อคั้นน้ำออกไปเหลือกากมะเขือเทศที่นำมาเลี้ยงสัตว์ได้หลายชนิด กากมะเขือเทศแห้งใช้ผสมอาหารข้นเลี้ยงสุกร โคเนื้อและโคนม ฟาร์มโคเนื้อหลายแห่งใช้กากมะเขือเทศเป็นวัตถุดิบหลักสำหรับผสมอาหารข้นเลี้ยงโคเนื้อ เนื่องจากราคาถูก คุณภาพดี และโคชอบกิน

14. ผักตบชวา ใบผักตบชวาสด มีความน่ากินและมีสารอาหารค่อนข้างสูง ในช่วงฤดูแล้ง พืชอาหารสัตว์บนบกตายหรือถูกแทะเล็มจนหมด ยังเห็นผักตบชวาเขียวสดอยู่ตามแหล่งน้ำสาธารณะ เกษตรกรใช้ใบผักตบชวาเลี้ยงไก่ เป็ด สุกร โค กระบือได้ มีการทดลองนำใบผักตบชวามาหั่นตากแห้ง เก็บไว้เป็นเสบียงเลี้ยงสัตว์ได้ดีไม่แพ้เสบียงสัตว์ชนิดอื่นๆ

15. จามจุรี ต้นจามจุรี เป็นพืชยืนต้นขนาดใหญ่ ขึ้นอยู่ทั่วไปตามหัวไร่ปลายนาเกษตรกร อยากบอกเกษตรกรว่า ต้นจามจุรีนั้นเป็นพืชตระกูลถั่ว ทั้งใบสด ใบแห้ง และฝักแก่สุกงอม นำมาเลี้ยงสัตว์ได้ ใบจามจุรี มีโปรตีนสูงเหมือนพืชตระกูลถั่วชนิดอื่นๆ สำหรับเกษตรกรที่เลี้ยงโคเนื้อหรือโคนมเป็นอาชีพ ควรปลูกจามจุรีเป็นร่มเงาบริเวณคอกสัตว์ และภายในแปลงหญ้า

16. ทองหลาง ต้นทองหลางถือว่าเป็นพืชอาหารสัตว์ชนิดหนึ่ง เป็นพืชยืนต้นที่มีขนาดใหญ่ มีอยู่สองชนิดคือชนิดใบเขียวและชนิดใบลาย ชนิดใบเขียวจะมีผลผลิตใบมากกว่าชนิดใบลาย เมื่อเก็บใบหรือตัดกิ่งมาเลี้ยงสัตว์แล้วจะผลิใบแตกยอดใหม่ ตัดมาเลี้ยงสัตว์ได้เรื่อยๆ การขยายพันธุ์ทองหลางทำได้ง่าย เพียงตัดกิ่งที่เริ่มเป็นสีน้ำตาลท่อนสั้นๆปักชำในแปลงชำหรือถุงพลาสติกหรือปลูกลงในแปลงเลยก็ได้ เกษตรกรเลี้ยงโคนมชอบปลูกทองหลางเป็นแนวรั้ว เพราะทนกว่ารั้วลวดหนาม ไม่สึกหรอ ไม่ต้องลงทุน และมีอาหารสำหรับเลี้ยงโคเพิ่มขึ้น