โครงการคลินิคเกษตรเคลื่อนที่
ในพระราชานุเคราะห์สมเด็จพระบรมโอรสาธิราช ฯ สยามมกุฎราชกุมาร

กระทรวงเกษตรและสหกรณ์มีความปลื้มปิติสำนึกในพระมหากรุณาธิคุณสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช ฯ สยามมกุฎราชกุมาร ที่ทรงมีต่อกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ ในวโรกาสอันเป็นมิ่งมหามงคลสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช ฯ สยามมกุฎราชกุมาร ที่ทรงมีพระชนมายุครบ 50 พรรษา ในปีพุทธศักราช 2545 จึงขอพระราชานุญาตจัดทำโครงการคลินิคเกษตรเคลื่อนที่กราบบังคมทูลถวาย สมเด็จพระบรมโอรสาธิราช ฯ สยามมกุฎราชกุมารทรงรับโครงการไว้ในพระราชานุเคราะห์ และทรงพระราชทานพระราชานุญาตอัญเชิญพระนามาภิไธยย่อไว้ในเครื่องหมายโครงการ

หลักการและเหตุผล

ตามที่กระทรวงเกษตรและสหกรณ์ มีนโยบายและแนวทางที่จะพัฒนาการเกษตรซึ่งเป็นภาคการผลิตของประเทศให้เกิดความยั่งยืน โดยจัดบริการแบบเบ็ดเสร็จ ณ จุดเดียว แก่เกษตรกรที่ศูนย์บริการและถ่ายทอดเทคโนโลยีการเกษตรประจำตำบล ในรูปแบบบูรณาการส่วนราชการพร้อมไปให้บริการแก่ เกษตรกรในด้านการเกษตรที่เกี่ยวข้องกับชุมชนนั้น ๆ เนื่องจากการปฏิบัติงานของเกษตรกรในแต่ละพื้นที่มีความซับซ้อน มีปัญหาและการปฏิบัติที่แตกต่างกัน ตลอดจนความรู้เกี่ยวกับการเกษตรมีความหลากหลาย ทั้งด้านพืช ปศุสัตว์ ประมง ฯลฯ เกินกำลังที่ผู้อำนวยการศูนย์บริการและถ่ายทอดเทคโนโลยีการเกษตรประจำตำบลจะดำเนินการได้ครอบคลุม จำเป็นต้องอาศัยนักวิชาการเฉพาะด้านลงไปให้ความรู้ ให้คำปรึกษาแนะนำ ตลอดจนให้บริการแก่เกษตรกรได้ตรงกับปัญหาและลักษณะพื้นที่ที่เกษตรกรประสบอยู่ จึงจะเกิดประสิทธิภาพในการให้บริการที่รวดเร็วและสร้างความพึงพอใจให้กับเกษตรกรได้อย่างทั่วถึงในระดับตำบล

ดังนั้นกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ จึงจัดทำโครงการคลินิคเกษตรเคลื่อนที่ เพื่อเป็นหน่วยให้บริการแก่เกษตรกรทางด้านการเกษตร ให้แก่เกษตรกรทุกสาขาทั้งด้านพืช สัตว์ ประมง โดยมีขอบเขตการให้บริการเน้นการแก้ไขปัญหาที่เกษตรกรประสบในพื้นที่ และใช้เวลาน้อยในการให้บริการเป็นหลัก ตลอดจนให้ความรู้ คำแนะนำ และรับปรึกษาปัญหา แก่เกษตรกรตามความต้องการและความจำเป็นของเกษตรกรในพื้นที่ระดับตำบลอย่างพร้อมเพรียง ซึ่งกระทรวงเกษตรและสหกรณ์หวังว่าจะทำให้เกษตรกรได้รับประโยชน์และสามารถประกอบอาชีพการเกษตรได้อย่างยั่งยืนตลอดไป

วัตถุประสงค์

1. เพื่อให้เจ้าหน้าที่พร้อมให้คำแนะนำและแก้ไขปัญหาทางการเกษตร โดยเน้นปัญหาเร่งด่วนที่เกิดในพื้นที่

2. เพื่อให้เกษตรกรได้รับการบริการทางการเกษตรตามความต้องการและความเหมาะสมของพื้นที่

เป้าหมาย

ให้บริการแก่เกษตรกรภายใต้ศูนย์บริการและถ่ายทอดเทคโนโลยีการเกษตรประจำตำบล โดยปีงบประมาณ 2547 ดำเนินการใน พื้นที่ 12 เขต ตามการแบ่งเขตผู้ตรวจการกระทรวง เขตละ 1 ครั้ง ต่อเดือน

ระยะเวลาการดำเนินงาน
ระยะเวลาการให้บริการคลินิกเกษตรแต่ละครั้งใช้เวลา 1 วัน

รายละเอียดขั้นตอนและวิธีการดำเนินงาน
มี 3 ขั้นตอนหลัก คือ
1. การเตรียมความพร้อมก่อนการเปิดคลินิก
2. การดำเนินการระหว่างเปิดคลินิก
3. การติดตามประเมินผลการให้บริการ

1. การเตรียมความพร้อมก่อนการเปิดคลินิก

1.1 คัดเลือกตำบลที่จะเป็นจุดสำหรับการจัดคลินิกเกษตรเคลื่อนที่ โดยมีเกณฑ์การคัดเลือกจากพื้นที่ที่เกษตรกรประสบปัญหาทางการเกษตรทั้งด้านพืช สัตว์ ประมง และดิน โดยเฉพาะปัญหาโรคแมลงศัตรูพืชระบาด โรคระบาดสัตว์ โรคระบาดสัตว์น้ำ ดินขาดความอุดมสมบูรณ์ เป็นต้น ซึ่งต้องการนักวิชาการเฉพาะด้านลงไปให้ความรู้ ให้คำปรึกษา แนะนำ ตลอดจนจัดคลินิกห้องปฏิบัติการเคลื่อนที่ลงไปให้บริการ

1.2 การศึกษาและสำรวจข้อมูลในพื้นที่ ให้คณะทำงานของจังหวัดประกอบด้วย ผู้รับผิดชอบงานแต่ละสาขา ศึกษาและสำรวจข้อมูลในพื้นที่จากข้อมูลขั้นต้นที่มีอยู่ เช่นแนวทางพัฒนาการเกษตรระดับตำบล อำเภอ ข้อมูลของศูนย์บริการและถ่ายทอดเทคโนโลยีการเกษตรประจำตำบล สำรวจสภาพพื้นที่จริง สอบถามผู้นำกิจกรรมที่ประกอบอาชีพในตำบล แล้ววิเคราะห์ ประเมินและสรุปประเด็นปัญหาสำคัญในตำบลแต่ละด้าน และจัดลำกับความสำคัญของปัญหา

1.3 ประชุมสรุปวางแผนปฏิบัติงาน จากข้อมูลทุติยภูมิ และการสำรวจพื้นที่ นำข้อมูลดังกล่าวมาสังเคราะห์ และจัดกลุ่มปัญหาออกเป็น 2 กลุ่ม คือ

(1) กลุ่มปัญหาที่ต้องการรับบริการในห้องปฏิบัติการแต่ละด้าน คือ คลินิกพืช ตรวจวิเคราะห์ปัญหาและแนะนำด้านโรคพืช แมลงศัตรูพืช สารพิษตกค้างในพืช การขาดธาตุอาหารในพืช คลินิกสัตว์ ฉีดวัคซีน ผสมเทียม ผ่าตัดทำหมัน รักษาโรค คลินิกดินและปุ๋ย

(2) กลุ่มปัญหาที่ต้องการรับบริการความรู้ คำแนะนำ และการสาธิต เช่น จัดนิทรรศการการสาธิตให้ความรู้ด้านพืชและสัตว์ ตลอดจนด้านดิน ปุ๋ยและการอนุรักษ์ ให้เน้นพืช สัตว์ที่มีอยู่ในท้องถิ่นเป็นหลักสำหรับการจัดนิทรรศการควรจัดเฉพาะที่จำเป็นและเหมาะสมในท้องถิ่น การเตรียมการด้านผู้ให้บริการ ประกอบด้วย ผู้เชี่ยวชาญที่มีความรู้เฉพาะด้าน อุปกรณ์ เครื่องมือ ห้องทดลองและการทดสอบที่จะจัดให้มี หน่วยงานรับผิดชอบ ฝ่ายอำนวยการ

1.4 การเตรียมการเรื่องการทำความเข้าใจและประชาสัมพันธ์ให้แก่เกษตรกรที่จะเข้ารับบริการ

2. การดำเนินการระหว่างเปิดคลินิก
รูปแบบกิจกรรมของคลินิกเกษตรเคลื่อนที่ ประกอบด้วย 2 กิจกรรม คือ
กิจกรรมหลัก
กิจกรรมด้านคลินิก ได้แก่ การให้คำปรึกษา ตรวจวิเคราะห์และวินิจฉัย และให้บริการ โดยใช้ อุปกรณ์และเครื่องมือทางห้องปฏิบัติการ

- คลินิกพืชตรวจวิเคราะห์ปัญหาและแนะนำด้านโรคพืช แมลงศัตรูพืช สารพิษตกค้างในพืช การขาดธาตุอาหารในพืช วัตถุมีพิษทางการเกษตร

- คลินิกสัตว์ ตรวจวิเคราะห์ปัญหาโรค ควบคุมบำบัดโรคสัตว์ ตรวจ รักษาพยาบาล ฉีดวัคซีน ผสมเทียม ผ่าตัดทำหมันสัตว์ วิเคราะห์คุณภาพอาหารสัตว์ ชีวภัณฑ์และเวชภัณฑ์ที่ใช้ในการป้องกันกำจัดโรคสัตว์

- คลินิกประมง ตรวจวิเคราะห์ปํญหาโรคสัตว์น้ำ การเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำ คุณภาพน้ำ

- คลินิกดินและปุ๋ย วิเคราะห์และตรวจสอบดินและปุ๋ย
กิจกรรมเสริม
กิจกรรมเสริมสร้างความรู้ การฝึกอบรม และจัดนิทรรศการ

- ฝึกอบรม เช่น บัญชีฟาร์ม ความรู้ด้านการเกษตรต่าง ๆ

- นิทรรศการ

- อื่น ๆ เช่น การให้คำแนะนำและการปรึกษา การรับทราบปัญหา การพัฒนาแหล่งน้ำ กฎหมายด้านการเกษตร การแนะนำข้อกฎหมาย ส.ป.ก. เป็นต้น การให้บริการ เจ้าหน้าที่จะพิจารณาจากสภาพปัญหาของเกษตรกรที่มาเข้ารับบริการ และส่งไปยังคลินิกเฉพาะด้านให้นักวิชาการที่ประจำยังคลินิกนั้น ๆ วินิจฉัยก่อนส่งไปยังคลินิกย่อยหรือคลินิกเฉพาะทาง เพื่อรับบริการแก้ไขปัญหานั้น ๆ

3. การติดตามประเมินผล
การประเมินผลด้านบริการ

จะทำการประเมินในทันทีโดยประเมินจากความพึงพอใจของเกษตรกรที่เข้ารับบริการเพื่อปรับปรุงบริการให้มีประสิทธิภาพยิ่งขึ้น
การประเมินผลด้านวิชาการ โดยศูนย์บริการและถ่ายทอดเทคโนโลยีการเกษตรประจำตำบล เป็นศูนย์กลางการประสานงาน แบ่งเป็น

- การสรุปประเมินปัญหาหลักที่เกิดขึ้นในพื้นที่ ว่ามีปัญหาทางการเกษตรอะไรบ้าง และให้หน่วยงานที่เกี่ยวข้องรับไปดำเนินการแก้ไขปัญหาต่อไป

- การติดตามประเมินผลเป็นระยะ ๆ ตามความเหมาะสมว่าปัญหาทางการเกษตรได้รับการแก้ไขหรือไม่ อย่างไรและต้องดำเนินการอะไรเพิ่มเติม การประเมินผลและจัดทำรายงานการปฏิบัติงาน โครงการคลินิกเกษตรเคลื่อนที่ประจำทุกปี

4. บทบาทภารกิจของหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง

- สำนักงานเกษตรและสหกรณ์จังหวัด เป็นหน่วยงานอำนวยการและประสานการปฏิบัติงาน
- สำนักงานเกษตรจังหวัด เป็นหน่วยงานศึกษาวิเคราะห์สภาพพื้นที่ คัดเลือกพื้นที่ปฏิบัติงาน ประชาสัมพันธ์และเตรียมความพร้อมของพื้นที่
- หน่วยปฏิบัติงานคลินิกเกษตรเคลื่อนที่ส่วนภูมิภาคระดับจังหวัด ( เกษตรจังหวัด ปศุสัตว์จังหวัด ประมงจังหวัด ชลประทานจังหวัด สถานีพัฒนาที่ดิน ร่วมกับหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง ) ดำเนินการประชาสัมพันธ์ เตรียมความพร้อมเจ้าหน้าที่ นิเทศการปฏิบัติงาน จัดทำข้อมูลสำหรับคลินิกระดับจังหวัดเพื่อจัดทำเป็นฐานข้อมูลเกษตรกรรายบุคคล จัดทำแผนปฏิบัติงานโครงการ กำกับดูแล สนับสนุนการปฏิบัติงานและติดตามผลในพื้นที่เป้าหมาย