โรคปากและเท้าเปื่อยเป็นโรคระบาดที่ร้ายแรง ติดต่อได้ง่ายและรวดเร็วในสัตว์เศรษฐกิจส่งผลให้
เกิดความสูญเสียทางด้านเศรษฐกิจของชาติทางด้านอุตสาหกรรมปศุสัตว์ปีละหลายหมื่นล้านบาท เนื่องจากต่างประเทศไม่ยอมรับสัตว์ เนื้อสัตว์หรือ ผลิตภัณฑ์สัตว์ จากประเทศที่ยังมีโรคปากและเท้าเปื่อยระบาดอยู่

สาเหตุ

   เกิดจากเชื้อไวรัสแอฟโทไวรัส (Aphthovirus) มีขนาดเส้นผ่าศูนย์กลาง 20 - 30 nm และจัดอยู่
ในกลุ่มของ Picornavirus ลักษณะโครงสร้างเป็นรูป icosahedral มีโปรตีนแบบ single stranded RNA โรคปากและเท้าเปื่อยที่พบทั่วโลกมีทั้งหมด 7 ชนิด (Serotype) คือ O, A, C, Asia1, South African Territories1, SAT1, SAT2, และ SAT3 ในประเทศไทยมีระบาดอยู่ 3 ชนิด คือ O, A, และ Asia1 ไวรัสแต่ละชนิดไม่มีความคุ้มข้าม (cross immunity) ซึ่งกันและกัน และยังแบ่งเป็นไวรัสชนิดย่อย (subtype) ต่างๆ รวมทั้งหมดประมาณ 64 subtype ดังนี้ type O มี 11 subtype, type A มี 32 subtype, type C มี 5 subtype, type SAT1 มี 6 subtype, type SAT2 มี 3 subtype, type SAT3 มี 4 subtype และ type Asia1 มี 3 subtype

สัตว์ที่เป็นโรค

      สัตว์เคี้ยวเอื้องทุกชนิด ได้แก่ โค กระบือ แพะ แกะ สุกร ช้าง อูฐ กวาง และสัตว์กีบคู่อื่น ๆ

สภาวะการระบาดของโรค

       โรคปากและเท้าเปื่อยมักเกิดขึ้นกับสัตว์เศรษฐกิจทั่วโลก ยกเว้นในแถบประเทศอเมริกาเหนือ, อเมริกากลาง, ออสเตรเลีย, นิวซีแลนด์ และบางประเทศในแถบสแกนดิเนียเวีย
ไทป์ O, A และ C มีระบาดอยู่ทั่วไปในทวีปยุโรป และบางประเทศในแถบทวีปเอเชีย และอัฟริกา
ไทป์ Asia1 พบในปากีสถาน, อิสราเอล, อิหร่าน, อิรัก, อินเดีย, ฮ่องกง, ไทย
ไทป์ SAT1, SAT2, SAT3 พบในแถบทวีปอัฟริกา

การติดต่อ

      ไวรัสโรคปากและเท้าเปื่อยติดต่อได้หลายทาง เช่น โดยการสัมผัสโดยตรงกับสัตว์ป่วย หรือสัมผัสสิ่งขับถ่ายของสัตว์ที่เป็นโรค เช่น ปัสสาวะ อุจจาระ ลมหายใจ น้ำลาย น้ำนม น้ำจากตุ่มใส หรือสัมผัสสิ่งปนเปื้อนเชื้อ
อาการ
    สัตว์ป่วยจะเริ่มมีไข้ ซึม เบื่ออาหาร มีน้ำลายไหล เกิดเม็ดตุ่มใสภายในช่องปาก บนลิ้น กระพุ้งแก้ม และเหงือก ภายหลังตุ่มเกิดขึ้นภายใน 24 ชั่วโมงเม็ดตุ่มจะแตกออก และเกิดการลอกของเนื้อเยื่อภายในช่องปาก หลังจากเกิดเม็ดตุ่มใส 2 - 5 วัน จะเกิดวิการที่บริเวณเหนือจมูกในสุกร

การตรวจวินิจฉัยโรค

สังเกตจากอาการสัตว์
>> สัตว์ป่วยเป็นโรคปากและเท้าเปื่อย จะมีอาการน้ำลายไหลในขั้นแรก มีตุ่มใสบริเวณลิ้น มีแผลเปื่อยบริเวณเหงือก และเยื่อบุในช่องปาก ต่อมามีแผลเปื่อยบริเวณอุ้งเท้าและซอกกีบ ในบางรายจะมีการลอกของกีบ
ตรวจโดยห้องปฏิบัติการ
>> การตรวจวินิจฉัยโรคว่าสัตว์ป่วยเป็นโรคปากและเท้าเปื่อยชนิดใด ไม่สามารถวินิจฉัยได้จากการสังเกตจากอาการเป็นเพียงอย่างเดียว จำเป็นต้องตรวจวินิจฉัยจากห้องปฏิบัติการเท่านั้น วิธีการโดยการเก็บตุ่มใส หรือน้ำจากตุ่มใส บาดแผลหรือเนื้อเยื่อบริเวณลิ้น เหงือก เยื่อบุภายในช่องปาก เนื้อเยื่อบริเวณอุ้งเท้าและซอกกีบ ใส่ขวดที่สะอาดมี 50% glycerin buffer ผสมอยู่ พร้อมทั้งกรอกประวัติสัตว์ป่วยอย่างละเอียด นำส่ง ศูนย์อ้างอิงโรคปากและเท้าเปื่อยภูมิภาคเอเซียตะวันออกเฉียงใต้ อ.ปากช่อง จ.นครราชสีมา เพื่อทำการตรวจวินิจฉัยในห้องปฏิบัติการ โดยวิธี ELISA Typing Test เพื่อทำการจำแนกชนิดของไวรัส (FMD Typing) ว่าสัตว์ป่วยเป็นโรคปากและเท้าเปื่อยชนิดใด