การดูแลสุขภาพโคนมเบื้องต้น 2 (การคลอดยาก)

น.สพ.วิเชียร ผิวคำ

โคนมสุขภาพดี นมมีคุณภาพ เพิ่มปริมาณผลผลิต เศรษฐกิจยั่งยืน

 

            

            ในประเทศไทยช่วงระหว่างเดือน พฤศจิกายน-มีนาคมของทุกปี โค-กระบือ จะคลอดมากกว่าช่วงอื่นๆทำให้มีปัญหา
คลอดยากพบเห็นได้บ่อย การแก้ปัญหาอย่างถูกวิธีจะสามารถช่วยให้การคลอดที่ปลอดภัยทั้งแม่โคและลูกโค ก่อนที่จะรู้วิธี
แก้ไขการคลอดยาก ผู้เลี้ยงต้องรู้การคลอดปกติของโคนม โดยจะสรุปคร่าวๆดังนี้

            เมื่อโคตั้งท้องได้ประมาณ 280 วัน โคจะแสดงอาการคลอด เชิงกรานขยาย บั้นท้ายยุบลง และเนื้อเยื่อเชิงหาง
ยุบลง อวัยวะสืบพันธุ์ขยายใหญ่ บวมแดง มีเมือกไหลออกมา เต้านมขยายใหญ่ เมื่อรีดดูจะเห็นน้ำนมเหลืองออกมา
ซึ่งเป็นผลมาจากอิทธิพลของฮอร์โมนเพศทำงานประสานกันเมื่อเข้าสู่ขบวนการคลอดซึ่งตามปกติ แบ่งเป็น 3 ระยะ

            1 ระยะเตรียม โคมีอาการกระวนกระวาย เดินวนไปมาหรือนอนลงแล้วลุกขึ้นบ่อย มดลูกมีการบีบตัวทุกๆ 15 นาที
ถุงน้ำคร่ำและส่วนหัวกับขาของลูกโคออกมาที่ปากช่องคลอด ปากมดลูกขยายเต็มที่ เพื่อให้ลูกผ่านออกมาถุงน้ำคร่ำจะแตก
ทำให้ช่องคลอดหล่อลื่น ต่อมาจะเห็นถุงน้ำคร่ำส่วนที่สองโผล่ออกมาทางช่องคลอดระยะนี้อาจใช้เวลาตั้งแต่ 30 นาที ถึง 12 ชั่วโมง ถ้านานกว่านี้ต้องรีบทำการช่วยคลอดโดยวิธีที่ถูกต้อง

            2 ระยะการขับตัวอ่อน ต่อจากที่ลูกโคมาที่ปากช่องคลอด ระยะนี้มดลูกจะบีบตัวถี่ขี้นทุก 2 นาทีและบีบแต่ละครั้ง
ใช้เวลานานประมาณ 1 นาที เมื่อส่วนขาหน้าโผล่ออกมาจะทำให้ถุงน้ำคร่ำแตก มีการบีบตัวของกล้ามเนื้อท้องอย่างแรง
เพื่อให้ลูกโคหลุดมา โดยปกติระยะนี้จะใช้เวลาประมาณ1/2 หรือ 3-4 ชั่วโมง แต่โคสาวที่ให้ลูกเป็นครั้งแรกจะใช้เวลา
นานกว่านี้

            3 ระยะการขับรก มดลูกจะบีบตัวเพื่อขับรกออก โดยปกติรกจะถูกขับออกมาภายใน 1/2 - 8 ชั่วโมงหลังคลอดลูก

 

            ถ้าพบว่าการคลอดผิดปกติอย่างเช่น แม่โคไม่มีอาการเบ่ง แม่โคเบ่งถี่ผิดปกติ แม่โคเบ่งนานกว่าปกติ หรืออาการ
ที่แสดงออกมาอื่นๆ เช่น มีเลือดไหลออกมา มีกลิ่นเหน่าเหม็น ผู้เลี้ยงต้องวิเคราะห์หาสาเหตุที่เกี่ยวกับภาวะคลอดยากนี้
ซึ่งปัญหาที่พบได้เสมอมีสาเหตุใหญ่ๆอยู่ 2 ประการคือ

            1 สาเหตุจากแม่โค คือ ปากมดปิดหรือเปิดไม่เต็มที่ มดลูกบิดตัว แม่โคอ่อนแอ แม่โคขาดสารอาหาร แม่โคไม่มี
ลมเบ่ง มดลูกทะลัก แม่โคเชิงกรานแคบ

            2 สาเหตุจากลูกโค คือ ลูกมีขนาดใหญ่ ลูกโครูปร่างผิดปกติ ลูกโคตายเน่าอืด ลูกโคบวมน้ำ ลูกโคออกผิดท่า

            ก่อนที่จะแก้ไขการคลอดยากของโค ผู้เลี้ยงต้องตรวจให้ทราบเสียก่อนว่ามีสาเหตุมากจากอะไรกันแน่
เมื่อทราบแล้วตัองพิจารณาหาวิธีที่ดีที่สุดและต้องเร็วที่สุดเพื่อทำให้แม่โคและลูกโคมีความปลอดภัยมากขึ้น

เมื่อผู้เลี้ยงพบการคลอดยากให้ผู้เลี้ยงปฏิบัติตามขั้นตอนการช่วยเหลือการคลอดยากดังนี้

            1 พิจารณาสภาวะโคว่าปกติหรือไม่ เช่น การหายใจปกติ การเต้นของหัวใจ การขาดน้ำ การสูญเสียเลือด
ถ้าพบสิ่งผิดปกติต้องรีบแจ้งสัตวแพทย์เพื่อพิจารณาแก้ไขอย่างเร่งด่วน

            2 ถ้าพบว่าแม่โคมีสภาพปกติ ทำการตรวจเช็ค แต่ก่อนปฏิบัติงานต้องทำความสะอาดดัวยน้ำยาฆ่าเชื้อหรืออาจใช้
สบู่ก็ได้ จากนั้นล้วงตรวจภายในผ่านช่องคลอด โดยดูว่ามดลูกเปิดเต็มที่หรือไม่ ท่าทางของลูก สภาพลูกเน่าตายหรือไม่
สภาพการหล่อลื่นของช่องคลอดดีหรือไม่

            3 ถ้าพบว่าลูกออกผิดท่า เช่น หัวบิด ขาโผล่หนึ่งข้าง งอหนึ่งข้างหรืองอทั้งสองข้าง หรือไม่มีส่วนไหนโผล่
วิธีแก้ไขคือ

            3.1 จัดท่าทางให้ปกติก่อน โดยการดันกลับเข้าไปภายในมดลูกแล้วหมุนตัวลูก หรือกลับตัวลูกแล้วเหยียดขา
ให้ออกมาที่ช่องคลอดทั้งสองข้างโดยอาจใช้มือล้วงเข้าไปงัดออกมา หรือใช้เชือกคล้องขาทั้งสองข้างดึงออกมา
แล้วแต่จะเห็นว่าวิธีไหนเหมาะสมกว่ากัน หรือถ้าส่วนหัวยังไม่โผล่ให้ใช้เชือกทำบ่วงเข้าไปคล้องที่หัวโดยให้เชือก
อยู่หลังใบหู แล้วค่อยๆดึงอย่างระมัดระวัง ตามจังหวะเบ่งของแม่โค ถ้าดึงแล้วไม่สามารถทำให้ลูกออกมาได้
ให้พิจารณาวิธีอื่น

การล้วงเข้าไปในช่วงคลอดเพื่อจัดท่าลูกโค

 

            3.2 เมื่อพบว่าไม่สามารถดึงให้ลูกโคออกมาได้ ให้พิจารณา ดังนี้

                        3.2.1 ถ้าลูกมีชีวิตอยู่ความทำการผ่าคลอด

                        3.2.2 ถ้าลูกตายในท้องแล้วให้ทำการแก้ไข โดยวิธีตัดย่อยลูก

            เมื่อผู้เลี้ยงได้ทำตามขั้นตอนนี้จะสามารถช่วยแก้ไขการคลอดยากในโคได้ทำให้แม่โคและลูกโค
มีความปลอดภัยมากขึ้น