Plague (Pneumonic plague) :
กาฬโรคปอด ที่จีน

     จาก Xin Hua Net รายงานวันที่ 1 สิงหาคม 2552 พบผู้ป่วย 11 ราย ที่ Hainan Tibetan Automous Prefecture, northwest chaina’s Qinghai Province พบผู้เสียชีวิตรายแรกเป็นชายอายุ 32 ปี ต่อมา New York Time เมื่อวันที่ 3 สิงหาคม 2552 รายงานว่าพบผู้ป่วยเสียชีวิตเพิ่มอีก 1 ราย  Primary pneumonic plague (1% ของ natural plague) สามารถแพร่เชื้อได้ทางการหายใจ (aerosols) โรคนี้เกิดจากเชื้อแบคทีเรีย ชื่อ Yersinia pestis มีระยะฟักตัวที่ 1 - 3 วัน ผู้ป่วยมีอาการ Flu-like symptoms มีไข้สั่น ปวดหัว ปวดเมื่อยตามร่างกาย อ่อนแอ และหายใจไม่สะดวก ไอมีเสมหะ อาจมีเลือดปน เจ็บหน้าอก หายใจลำบาก เกิด hypoxia และไอเป็นเลือดซึ่งเป็นอาการเด่น คนติดเชื้อโดยถูกหมัดหนูที่มีเชื้อกัด และผู้ป่วยสามารถแพร่เชื้อได้จากการไอ จาม  เชื้อ Yersinia spp. เป็นเชื้อแบคทีเรียแกรมลบ ที่อยู่ในกลุ่ม Enterobacteria เช่นเดียวกับ E. coli และ Salmonella spp. เชื้อนี้มี 8 ชนิด แต่ที่สำคัญก่อโรคในคน และสัตว์มี 3 ชนิด ได้แก่Yersinia enterocolitica ทำให้เกิดโรคในคนและสัตว์ได้หลายชนิด มีรายงานพบว่าทำให้เกิดโรควัณโรคเทียม (pseudotuberculosis) ในหมูและชินชิลล่า (Chinchilla, สัตว์ชนิดหนึ่งคล้ายหนู) พบเป็นครั้งคราวในกระต่ายป่า นก แมว มิงค์ แกะ หนขูาว หนูตะเภา โค ม้า ฯ พบเชื้อได้ในอุจจาระ นํ้า และนม มีรายงานการแยกเชื้อได้จากบาดแผลที่ผิวหนัง นํ้าไขสันหลังในรายที่เยื่อหุ้มสมองอักเสบ และจากเลือดในรายที่ติดเชื้อเข้ากระแสโลหิต เชื้อชนิดที่ 2 คือ Yersinia pseudotuberculosis ก่อโรคในสัตว์ป่าฟันแทะหรือสัตว์ทดลอง ลักษณะโรคเป็นแบบเรื้อรัง เป็นตุ่มเนื้อตายที่ Mesenteric Lymph nodes ตับ ม้าม และปอด และอาจพบการป่วยแบบเฉียบพลัน พบเชื้อในกระแสโลหิตได้เช่นเดียวกัน และเชื้อชนิดที่ 3 คือYersinia pestis ทำให้เกิดโรคกาฬโรคในคน โรคกาฬโรคเป็นโรคที่ก่อโรคในหนูและสัตว์ป่าชนิดฟันแทะ (Wild rodents) เช่น กระรอก และตัวมาร์มอท (marmot, สัตว์ชนิดหนึ่งคล้ายหนู) คนจะติดโรคได้โดยสัมผัสเชื้อโดยบังเอิญ การระบาดของโรคในสัตว์อาจจะพบสัตว์ป่วยตายเป็นระยะๆ
     กาฬโรคที่เกิดจากเชื้อ Yersinia pestis เป็นโรคที่พบมานานแล้วในคน เป็นโรคติดต่อระหว่างสัตว์และคนที่เคยระบาดในสมัยก่อนมี 3 แบบ คือ กาฬโรคต่อมน้ำเหลือง (Bubonic plague) กาฬโรคปอด (Pneumonic plague) และ กาฬโรคแบบโลหิตเป็นพิษ (Septicaemic plague)  ประเทศที่มีรายงานการเกิดโรค ได้แก่ ทวีปอาฟริกา (คองโก มาดากัสกา แทนซาเนีย มาลาวี อัลจีเรีย) ทวีปเอเชีย (จีน มองโกเลีย อินเดีย เวียดนาม) และทวีปอเมริกา (เปรู สหรัฐอเมริกา)  โรคนี้มีรังโรค (Reservoir) ตามธรรมชาติ คือ สัตว์ป่าชนิดฟันแทะซึ่งพบเป็นแบบไม่แสดงอาการ (subclinical) โดยหนู Black rat (Rattus rattus) เป็นสัตว์ชนิดฟันแทะที่เป็นตัวกลางระหว่างสัตว์รังโรคตามธรรมชาติและคน  โฮสต์ในธรรมชาติสามารถติดเชื้อเป็นเวลานาน แต่สัตว์ฟันแทะที่อาศัยรอบๆ (peridomestic) ใกล้กับสัตว์เลี้ยงเมื่อเป็นโรคมักตายอย่างรวดเร็วและทำให้เกิดการแพร่เชื้อได้ในระหว่างที่แสดงอาการป่วย

 

Black rat ( Rattus rattus ) & Xenopsylla cheopis (Oriental rat flea) (source : http://cms.jcu.edu.au & http://www.monmsci.net)	Rock squirrel & หมัด  Oropsylla montana (source : http://www.desertusa.com & http://www.doh.wa.gov)	หมัด  Pulex irritans (source : http://www.padil.gov.au)

     การติดต่อโรคระหว่างสัตว์ฟันแทะ เกิดจากการกัดของหมัด (Flea) ที่ติดเชื้อ ซึ่งเป็นแบบเดียวกับการติดเชื้อในคน มีหมัดมากกว่า 80 ชนิด ที่มีความสามารถเป็นพาหะนำโรค (maintain plague cycle) และการแพร่เชื้อจะเปลี่ยนแปลงในแต่ละประเทศโดยขึ้นอยู่กับสภาวะของระบบนิเวศวิทยา เช่น สัตว์รังโรค ภูมิอากาศ ฯลฯ หมัดที่เป็นพาหะนำโรคได้ดี (effective vector) คือ Xenopsylla cheopis (Oriental rat flea) หมัดที่มีคุณสมบัติสามารถขย้อน (regurgitate) เชื้อออกมาได้จะเป็นหมัดที่สามารถแพร่โรคได้ โดยหมัดจะดูดเลือดหนูที่มีเชื้ออยู่เข้าไปในร่างกายแล้วเชื้อแบคทีเรียจะเพิ่มจำนวนใน midgut ของหมัดแล้วก่อตัวเป็น solid mass ซึ่งจะอุดตันอยู่ที่ส่วน proventiculus ของหมัด และเมื่อหมัดตัวนั้นต้องการดูดเลือดใหม่อีกครั้ง หมัดจะไม่สามารถดูดเลือดเข้าสู่กระเพาะได้ จึงขย้อยเชื้อมาอยู่ที่บาดแผล จึงทำให้สัตว์ / คนติดเชื้อได้ (เป็นข้อมูลที่มีความเชื่อมานานแล้ว) แต่เมื่อไม่นานมานี้มีรายงานพบว่า หมัดพวก Oropsylla montana ที่พบอยู่ทั่วไปในสัตว์จำพวกกระรอก (Ground / rock squirrels) เป็นหมัดที่มีความไวต่อการติดเชื้อกาฬโรคได้สูงเช่นกัน สำหรับในคนหมัดชนิด Pulex irritans สามารถนำเชื้อได้แต่พบในกรณีที่มีอยู่จำนวนมาก (เป็นเฉพาะคน) ซึ่งอาจมีบทบาทในการติดระหว่างคนต่อคนได้แม้ว่าจะมีคุณสมบัติเป็น poor blocking flea ก็ตาม สัตว์ที่สามารถติดโรคได้ คือ แมว สุนัข กระต่าย เฟอร์เร็ท (ferret, สัตว์ชนิดหนึ่งคล้ายพังพอน), parries dogs (สัตว์ชนิดหนึ่งคล้ายหนูขนาดใหญ่) ส่วนคนจะติดจากแมวมากที่สุด โดยสุนัขจะมีความต้านทานต่อการติดโรคมากกว่าคนที่เป็นกาฬโรคปอด จะแพร่โรคได้มากที่สุด ในช่วงชั่วโมงสุดท้ายก่อนตาย โดยระยะนี้สามารถแพร่เชื้อได้รวดเร็วมาก  ผู้ที่เสี่ยงต่อการติดโรคมากที่สุด คือ ผู้ที่เลี้ยงแมว และสัตวแพทย์ที่คลินิก กาฬโรคสามารถรักษาด้วยยาปฏิชีวนะได้แต่โรคดำเนินไปเร็วมาก การชันสูตรโรคที่รวดเร็วและเริ่มรักษาทันทีจึงจะช่วยได้
     การตรวจโรคทางห้องปฏิบัติการมีหลายวิธี เช่น Serology ( ELISA, IHA, direct FA), Bacteriology (Giemsa stain, gram stain, culture), PCR เป็นต้น  อัตราป่วย / ตายในคนตามชนิดของกาฬโรค ดังนี้ Bubonic plague อัตราตาย 16% ถ้าไม่รักษาเพิ่มเป็น 40-70% Septicaemic plague อัตราตาย 30-50% ถ้าไม่รักษาเพิ่มเป็น 100% และ Pneumonic plague อัตราตาย ถ้าไม่รักษามีอัตราการตาย 100%